Ψυχολογία: Η πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας ικανοποιεί την ανάγκη ορισμένων να νιώθουν ξεχωριστοί

Τρεις διαφορετικές έρευνες-πειράματα επιβεβαιώνουν το γεγονός πως για τους συνωμοσιολόγους, όσο πιο σκοτεινή είναι μία θεωρία, τόσο πιο ελκυστική γίνεται, ικανοποιώντας την ανάγκη τους για «μοναδικότητα»

Η σταθερή πίστη σε μία θεωρία, παρά τις αδιάσειστες αποδείξεις για το αντίθετο, είναι ένα χαρακτηριστικό των οπαδών των θεωριών συνωμοσίας, που εδώ και αρκετό καιρό προβληματίζει τους ερευνητές.

Για παράδειγμα, παλιότερη έρευνα[1] έδειξε πώς το να προσπαθεί κανείς να επηρεάσει με αποδείξεις αυτούς που πιστεύουν σε αντιεμβολιαστικές θεωρίες συνωμοσίας μπορεί να φέρει αντίθετα αποτελέσματα, αυξάνοντας την σιγουριά τους ότι υπάρχει συνωμοσία!

Τα φασιστικά Ορκ των ...συνωμοσιολόγων απειλούν τη «Μέση Γη»
Το γεγονός ότι οι περισσότεροι άνθρωποι αμφισβητούν μία θεωρία συνωμοσίας, μήπως στην πραγματικότητα κάνει την πίστη σε αυτήν να γίνεται πιο ελκυστική, καλλιεργώντας στον οπαδό της το συναίσθημα ότι είναι ξεχωριστός, ότι δεν πάει με το… ρεύμα;

Αυτό το ερώτημα ερευνήθηκε πρόσφατα σε μία έρευνα[2] που πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο Johannes Gutenberg, στο Μάινζ της Γερμανίας.

Αρχικά οι ερευνητές ζήτησαν από ένα δείγμα 238 συμμετεχόντων προερχόμενο από τις ΗΠΑ, που συλλέχθηκε διαδικτυακά, πριν δηλώσουν αν πιστεύουν ή όχι σε μία λίστα 99 θεωριών συνωμοσίας που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο,

να συμπληρώσουν μία κλίμακα «Ανάγκης για Μοναδικότητα» (Need For Uniqueness scale) βαθμολογώντας κατά πόσο συμφωνούν με δηλώσεις όπως «το να είμαι ξεχωριστός είναι εξαιρετικά σημαντικό για εμένα»

και μία κλίμακα «Νοοτροπίας Συνωμοσίας» (Conspiracy Mentality scale) όπου βαθμολογούσαν κατά πόσο συμφωνούν με φράσεις όπως:

«Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν βλέπουν πόσο καθορίζονται οι ζωές μας από μυστικά σχέδια».

H συσχέτιση στην αποδοχή διαφόρων θεωριών συνωμοσίας ήταν μεγάλη: Η πίστη σε μία θεωρία συνωμοσίας σήμαινε ότι θα ήταν περισσότερο πιθανή η πίστη και στις υπόλοιπες.

Η Ανάγκη για Μοναδικότητα, ένα από τα κριτήρια της έρευνας που είχε τη μεγαλύτερη βαθμολογία από τους συμμετέχοντες, συσχετιζόταν με την εντονότερη υποστήριξή τους για τις πεποιθήσεις της συνωμοσίας.

Η δεύτερη μελέτη επανέλαβε αυτό το πείραμα με επιπλέον 465 συμμετέχοντες με βάση τις ΗΠΑ, όμως αυτή τη φορά οι μισοί διάβασαν μια λίστα των πέντε πιο γνωστών θεωριών συνωμοσίας και των πέντε λιγότερο γνωστών, ενώ οι άλλοι μισοί διάβασαν τις πέντε πιο δημοφιλείς θεωρίες συνωμοσίας και τις πέντε λιγότερο δημοφιλείς.

Ψυχολογία: Η πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας ικανοποιεί την ανάγκη ορισμένων να νιώθουν ξεχωριστοί
Ψυχολογία: Η πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας ικανοποιεί την ανάγκη ορισμένων να νιώθουν ξεχωριστοί

Ξανά, η κλίμακα «Ανάγκης Για Μοναδικότητα» συσχετιζόταν με αυξημένη συμφωνία με τις διάφορες θεωρίες συνωμοσίας.

Δεν είναι ξεκάθαρο από αυτά τα ευρήματα αν η ανάγκη για μοναδικότητα οδηγούσε πραγματικά σε μεγαλύτερη αποδοχή συνωμοσιών οπότε οι ερευνητές σχεδίασαν και τρίτο πείραμα για να το ελέγξουν.

Σημειώστε ότι η θεωρία συνωμοσίας που παρουσιάστηκε σε αυτό το τελευταίο πείραμα επινοήθηκε πλήρως από τους ερευνητές.

Αυτή η σημείωση μπορεί να φαίνεται υπερβολική αλλά όπως δείχνουν τα αποτελέσματα, είναι πραγματικά απαραίτητη.

Η θεωρία συνωμοσίας αφορούσε τους ανιχνευτές καπνού (πυρασφάλειας) και ο ισχυρισμός ήταν ότι αυτοί παράγουν επικίνδυνους υπερήχους.

Οι ερευνητές οδήγησαν τους μισούς από τους 290 συμμετέχοντες να πιστέψουν ότι αυτή ήταν μία δημοφιλής θεωρία συνωμοσίας στην Γερμανία, όπου υποτίθεται ότι την πίστευαν το 81% των Γερμανών.

Οι υπόλοιποι συμμετέχοντες οδηγήθηκαν στην πεποίθηση ότι η θεωρία αμφισβητούνταν από το 81% των Γερμανών.

Ενώ η πληροφόρηση σχετικά με την δημοφιλία της θεωρίας δεν επηρέασε τους συμμετέχοντες συνολικά, είχε αντίκτυπο σε εκείνους που είπαν ότι έτειναν να αποδέχονται πολλές θεωρίες συνωμοσίας.

Μεταξύ αυτών των συμμετεχόντων που ήταν επιρρεπείς στις συνωμοσίες, η πίστη τους στην φανταστική συνωμοσία του ανιχνευτή καπνού κατά μέσο όρο δυνάμωσε όταν η συνωμοσία παρουσιάστηκε σαν άποψη της μειοψηφίας.

Όπως οι άνθρωποι είναι γνωστό ότι σταματούν να αγαπούν ένα συγκρότημα μόλις γίνει δημοφιλές ή «μόδα», φαίνεται ότι οι συνωμοσιολόγοι μπορεί να συμπεριφέρονται με ένα πολύ παρόμοιο τρόπο όταν μαθαίνουν για την επόμενη μεγάλη, νέα θεωρία συνωμοσίας.

Ψυχολογία: Η πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας ικανοποιεί την ανάγκη ορισμένων να νιώθουν ξεχωριστοί
Ψυχολογία: Η πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας ικανοποιεί την ανάγκη ορισμένων να νιώθουν ξεχωριστοί

Ένα τελευταίο, απρόβλεπτο και ιδιαίτερα εντυπωσιακό εύρημα προέκυψε μετά από την ενημέρωση των συμμετεχόντων μετά τα πειράματα.

Το 25% του δείγματος συνέχισε να πιστεύει στην φανταστική συνωμοσία καπνού ακόμη και μετά που τους εξήγησαν ότι η θεωρία είναι ψεύτικη και επινοήθηκε από τους ερευνητές για τον σκοπό της έρευνας.

Αυτή η συνεχιζόμενη πίστη στην φανταστική θεωρία συνωμοσίας συσχετιζόταν με την δηλωμένη «Ανάγκη Για Μοναδικότητα» των συμμετεχόντων, υποστηρίζοντας ακόμη περισσότερο το συμπέρασμα των ερευνητών.

Συγκεντρώνοντας τα ευρήματα, καταλήγουμε σε πειστικές αποδείξεις ότι κάποιοι άνθρωποι έχουν το κίνητρο να συμφωνούν με θεωρίες συνωμοσίας που έχουν μια αύρα αποκλειστικότητας.

Για αυτούς μπορεί να μην έχει σημασία στο ελάχιστο ότι οι απόψεις τους ανήκουν στην μειοψηφία, αντιθέτως αυτή η γνώση μπορεί στην πραγματικότητα να δυναμώσει τις πεποιθήσεις τους.

Οπότε, πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν οι επικίνδυνες θεωρίες συνωμοσίας;

Κατά σύμπτωση, μία άλλη πρόσφατη μελέτη,[3] προσπάθησε να λύσει αυτό το πρόβλημα.

Εστιάζοντας σε αντιεμβολιαστικές θεωρίες συνωμοσίας, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι ακριβώς όπως ο ρόλος των ίδιων των εμβολίων, η πρόληψη είναι καλύτερη από την θεραπεία.

Σε 267 συμμετέχοντες, οι ερευνητές παρουσίασαν θεωρίες συνωμοσίας και αντισυνωμοσιολογικά επιχειρήματα με διαφορετική σειρά μέσω του Amazon’s Mechanical Turk.

Οι προθέσεις των συμμετεχόντων να εμβολιαστούν, ήταν μεγαλύτερες όταν είχαν «εμβολιαστεί» με αντισυνωμοσιολογικά επιχειρήματα πριν διαβάσουν τις θεωρίες συνωμοσίας, συγκρινόμενες με το διάβασμα των ίδιων αντισυνωμοσιολογικών επιχειρημάτων μετά το διάβασμα θεωριών συνωμοσίας.

Η έρευνα υποστηρίζει την παρατήρηση του Stephan Lewandonsky και των συνεργατών του ότι η παραπληροφόρηση είναι «κολλώδης» και ότι μπορεί να είναι απίστευτα δύσκολο να την καταρρίψεις.

Η ιστορία του «αντιεμβολιαστικού κινήματος» - Πως ξεκίνησε;

Τα νέα ευρήματα υποδεικνύουν ότι οι δημοφιλείς θεωρίες συνωμοσίας μπορεί να αντιμετωπίζονται καλύτερα μέσω έγκαιρης εκπαίδευσης που αποκαλύπτει τις επικίνδυνες πεποιθήσεις συνωμοσίας πριν βρουν την ευκαιρία αυτές να κυριαρχήσουν.

Σημειώσεις:

[1]. Science Direct: «Η κατάρριψη μύθων για το εμβόλιο της γρίπης, λειτουργεί; Μια πειραματική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων από διορθωτικές πληροφορίες» (Does correcting myths about the flu vaccine work? An experimental evaluation of the effects of corrective information).

[2]. European Journal of Social Psychology: «Πολύ ξεχωριστός για να εξαπατηθεί: Η ανάγκη για μοναδικότητα παρακινεί σε συνωμοσιολογικές πεποιθήσεις» (Too special to be duped: Need for uniqueness motivates conspiracy beliefs).

[3]. Journal of Applied Social Psychology: «Η πρόληψη είναι καλύτερη από τη θεραπεία: Αντιμετωπίζοντας αντιεμβολιαστικές θεωρίες συνωμοσίας» (Prevention is better than cure: Addressing anti-vaccine conspiracy theories).

Με πληροφορίες από British Psychological Society και Psychology Now

Επιμέλεια: Ροβεσπιέρος

Print Friendly, PDF & Email
(Visited 428 times, 2 visits today)
Back2Top