50 χρόνια από τον θάνατο του «Μαύρου Στάλιν» (Μέρος Α’)
Η ζωή και η δράση του κομμουνιστή Πολ Ρόμπσον
Τον Πολ Ρόμπσον είναι δύσκολο να τον περιγράψει κανείς, τουλάχιστον με λίγες λέξεις. Ταλαντούχος αθλητής με σπουδές στη Νομική και στις Τέχνες, μιλούσε πολλές γλώσσες, ανάμεσα στις οποίες Γαλλικά, Γερμανικά, Ρωσικά, Ισπανικά, Αραβικά, Κινέζικα, Σουαχίλι, ενώ γνώριζε και πολλές άλλες αφρικανικές διαλέκτους, όπως και Αρχαία Ελληνικά και Λατινικά.
Αναδείχτηκε σε πρωταγωνιστή σε θέατρο και κινηματογράφο, ενώ διέπρεψε ως τραγουδιστής, ηχογραφώντας 66 δίσκους και 195 δισκάκια.
Όμως, το κόκκινο νήμα που διαπερνούσε την πολυσχιδή προσωπικότητά του και την πλούσια σταδιοδρομία του ήταν ότι έθεσε όλα τα ταλέντα του στην υπηρεσία της πάλης για την κοινωνική – ταξική απελευθέρωση.
Αυτό το νήμα θα ξετυλίξουμε, προκειμένου να αφηγηθούμε ορισμένα στιγμιότυπα της ζωής του, αφού μια ενδελεχής αναφορά σε ό,τι με επιτυχία καταπιάστηκε δεν μπορεί να εξαντληθεί στο παρόν κείμενο.
Τα πρώτα χρόνια
Γεννημένος στις 9 Απρίλη 1898 στο Πρίνστον, ήταν το μικρότερο από τα 6 παιδιά του απελευθερωμένου σκλάβου Γουίλιαμ Ρόμπσον και της μιγάδας δασκάλας Μαρία Μπαστίλ. Το 1915 κέρδισε υποτροφία για το κολέγιο Ράτγκερς, όπου ήταν ο μοναδικός Αφροαμερικανός σπουδαστής και ο 3ος στην ιστορία του ιδρύματος.
Έχοντας ύψος 1,91, έγινε ο πρώτος Αφροαμερικανός παίκτης της ομάδας ποδοσφαίρου και τις χρονιές 1917 και 1918 αναδείχτηκε σε μέλος της καλύτερης παναμερικανικής ομάδας.[1] Όμως δεν ξεχώρισε μόνο στο αμερικανικό ποδόσφαιρο, αλλά έλαβε συνολικά 14 αθλητικές διακρίσεις (σε ποδόσφαιρο, μπέιζμπολ, μπάσκετ και στίβο). Παράλληλα, κέρδισε το βραβείο ρητορικής και ανέλαβε την ομιλία στην τελετή αποφοίτησης της τάξης του, την οποία αφιέρωσε στην καταγγελία των φυλετικών διακρίσεων και των αιματηρών ρατσιστικών επιθέσεων, που τότε συγκλόνισαν τις ΗΠΑ.[2]
Τελειώνοντας το κολέγιο, έγινε επαγγελματίας παίκτης και χρησιμοποίησε την αμοιβή του προκειμένου να σπουδάσει Νομική στο Κολούμπια. Μετακόμισε στο Χάρλεμ, στην εργατογειτονιά των Αφροαμερικανών της Νέας Υόρκης και ήρθε σε επαφή με διανοούμενους και καλλιτέχνες που συμμετείχαν στη λεγόμενη «Αναγέννηση του Χάρλεμ». Την ίδια περίοδο, γνώρισε την κοινωνική ανθρωπολόγο και συγγραφέα Εσλάντα Γκουντ, μετέπειτα σύζυγό του, και ήρθε σε επαφή με το ΚΚ ΗΠΑ.[3]
Πρωταγωνιστής σε θέατρο και κινηματογράφο
Το 1922 συμμετείχε στη θεατρική παράσταση «Βουντού» που περιόδευσε στη Μ. Βρετανία. Μετά την αποφοίτησή του, δούλεψε για σύντομο διάστημα ως δικηγόρος σε μεγάλο γραφείο, ώσπου αντιμετώπισε ρατσιστική συμπεριφορά. Τότε ο ιδιοκτήτης του γραφείου τού επισήμανε τις προκαταλήψεις και την αρνητική συμπεριφορά που θα συναντούσε από λευκούς πελάτες, συναδέλφους και δικαστικούς και του πρότεινε να αναλάβει ένα παράρτημα που θα απευθυνόταν αποκλειστικά στους Αφροαμερικανούς. Ο Ρόμπσον αρνήθηκε και στράφηκε στο θέατρο.
Το 1924 συγκέντρωσε θετικές κριτικές για τη συμμετοχή του στο «Όλα τα παιδιά του Θεού έχουν φτερά» του Ευγένιου Ο’ Νηλ, ενώ μπήκε στο στόχαστρο της Κου Κλουξ Κλαν, γιατί στη διάρκεια της παράστασης μια λευκή ηθοποιός του φιλούσε το χέρι.
Την ίδια χρονιά εμφανίστηκε για πρώτη φορά ως τραγουδιστής συναυλιών.[4] Ακολούθησε η συμμετοχή στο «Ο Αυτοκράτορας Τζόουνς» του Ο’ Νηλ (1925) και στο «Show Boat» του Χαμερστάιν (1927), πριν λάβει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον «Οθέλλο» του Σαίξπηρ (1930).[5]
Οι θεατρικοί ρόλοι τού χάρισαν πλατιά αναγνώριση στις ΗΠΑ και στη Μ. Βρετανία και τον βοήθησαν να μεταπηδήσει στον κινηματογράφο. Ο Ρόμπσον συμμετείχε στο «Σώμα και ψυχή» (1925),[6] στη συνέχεια υποδύθηκε τον Αλέξανδρο Δουμά στο πλευρό του Τσάρλι Τσάπλιν στο «Καμίλ: Η ιστορία μιας κοκέτας» (1926).[7] Ακολούθησε η «Διαχωριστική Γραμμή» (1930), που αποτέλεσε και την έναρξη της σταδιοδρομίας του στον ομιλούντα κινηματογράφο, πριν συμμετάσχει στη μεταφορά του «Αυτοκράτορα Τζόουνς» (1933) και γίνει ο πρώτος Αφροαμερικανός πρωταγωνιστής.[8]
Η επιτυχία του στον ομιλούντα κινηματογράφο ανέδειξε τις φωνητικές του ικανότητες και τον κατέστησε έναν από τους κορυφαίους βαρύτονους της εποχής του. Όμως, όσο αυξανόταν η δημοφιλία του, άλλο τόσο κλιμακωνόταν η πολιτική του δράση. Σε μια εποχή επικράτησης του φασισμού και του ναζισμού στην Ευρώπη, ανακοίνωσε ότι αρνείτο να συμμετάσχει στις όπερες της Ευρώπης, αφού θεωρούσε ότι οι μουσικές τους παραστάσεις δεν συνδέονταν με την πολιτιστική κληρονομιά του λαού του.[9]
Τη στάση του δεν πρέπει να την ερμηνεύσουμε μόνο υπό το πρίσμα της εποχής. Αντίθετα, σε όλη τη ζωή του κατέκρινε την προσπάθεια πολιτισμικής ομογενοποίησης, που θεωρούσε έκφανση του ιμπεριαλισμού.
Αυτός ήταν ο λόγος που – από ένα σημείο και έπειτα – αρνήθηκε να συμμετέχει σε παραγωγές που αναπαρήγαγαν στερεότυπα για τους μαύρους, ενώ, εκμεταλλευόμενος την πολυγλωσσία του, επιχείρησε να γνωρίσει τους πολιτιστικούς θησαυρούς άλλων λαών και να τους προβάλει πλατιά.
Η επίσκεψη στη Σοβιετική Ενωση και η ένταση της πολιτικής δράσης
Η πολιτικοποίηση του Ρόμπσον ήταν αποτέλεσμα των επαφών του με τους Βρετανούς διανοούμενους. Όταν τον Νοέμβρη του 1928 πρωτοσυναντήθηκε στο βρετανικό κοινοβούλιο με τον ινδικής καταγωγής κομμουνιστή βουλευτή Σαπούρτζι Σακλατβάλα, δεν είχε γνώσεις μαρξισμού – λενινισμού.[10] Όμως, τα χρόνια που ακολούθησαν έως την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οπότε και ζούσε για μεγάλα διαστήματα στο Λονδίνο, γνώρισε τον λογοτέχνη Μπέρναρντ Σω, αλλά και το στέλεχος της Κομμουνιστικής Διεθνούς και μετέπειτα Γενικό Γραμματέα του ΚΚ Μ. Βρετανίας, Ρατζανί Πάλμε Ντατ,[11] που χαρακτήρισε ως:
«Έναν από τους ηγετικούς μαρξιστές διανοητές της Βρετανίας».
Επηρεάστηκε από το έργο του, ενώ και ο ίδιος διάβασε Μαρξ και Λένιν.[12]
Στα τέλη του 1934, επισκέφτηκε τη Σοβιετική Ενωση έπειτα από πρόσκληση του σκηνοθέτη Σεργκέι Αϊζενστάιν. Σε σχετικό αφιέρωμα που φιλοξένησε τότε η εφημερίδα του ΚΚ ΗΠΑ, ο Ρόμπσον δήλωσε:
«Δεν ήμουν προετοιμασμένος για την ευτυχία που αντίκρισα σε κάθε πρόσωπο στη Μόσχα. Ηξερα ότι δεν υπήρχε πείνα εδώ, αλλά δεν ήμουν προετοιμασμένος για την οριοθέτηση της ζωής, το αίσθημα ασφάλειας, αφθονίας και ελευθερίας που βρίσκω εδώ, όπου κι αν στραφώ. Δεν ήμουν προετοιμασμένος για την ατελείωτη φιλικότητα που με περιέβαλε από τη στιγμή που πέρασα τα σύνορα. Είχα ένα τεχνικά παράτυπο διαβατήριο, αλλά όλα αυτά αγνοήθηκαν με την πρόθυμη βοήθεια των συνοριακών αρχών. Και αυτή τη χαρά, την ευτυχία και τη φιλικότητα, αυτή την απόλυτη απουσία οποιασδήποτε αμηχανίας για το «φυλετικό ζήτημα», τη νιώθω ακόμη πιο έντονα λόγω της ημέρας που πέρασα στο Βερολίνο καθ’ οδόν προς τα εδώ, που ήταν μια μέρα φρίκης – σε μια ατμόσφαιρα μίσους, φόβου και καχυποψίας.
Από όσα έχω ήδη δει για τον τρόπο λειτουργίας της Σοβιετικής Κυβέρνησης, μπορώ μόνο να πω ότι όποιος σηκώσει το χέρι του εναντίον της πρέπει να τουφεκιστεί! Είναι καθήκον της κυβέρνησης να καταστείλει με σθένος οποιαδήποτε αντίθεση σε αυτή την πραγματικά ελεύθερη κοινωνία και ελπίζω ότι θα το κάνουν πάντα, γιατί ήδη αισθάνομαι σαν στο σπίτι μου εδώ. Αυτό είναι το σπίτι μου. Νιώθω περισσότερη συγγένεια με τον ρωσικό λαό στη νέα του κοινωνία απ’ όση ένιωσα ποτέ οπουδήποτε αλλού».[13]
Οι προηγούμενες δηλώσεις αποτυπώνουν ένα δεύτερο δομικό στοιχείο της σκέψης και της δράσης του Ρόμπσον. Αν και θα μπορούσε να ζήσει μια άνετη ζωή στις ΗΠΑ ή στο Ηνωμένο Βασίλειο ως ένας επιτυχημένος και πλούσιος μαύρος καλλιτέχνης που ξέφυγε από τη «μοίρα» των Αφροαμερικανών, δεν διάλεξε αυτόν τον δρόμο, ούτε και εγκλώβισε την πάλη του εναντίον των φυλετικών διακρίσεων σε μια προσπάθεια εξανθρωπισμού του καπιταλισμού.
Την ίδια ώρα που βρισκόταν στην πρώτη γραμμή του κινήματος για τα δικαιώματα των μαύρων και έδινε διαρκείς μάχες για την κατοχύρωσή τους, πρόβαλλε την ταξική ρίζα των φυλετικών διακρίσεων και τόνιζε ότι αυτές μπορούν να ξεπεραστούν μαζί με την ταξική εκμετάλλευση, στο πλαίσιο της σοσιαλιστικής εξουσίας. Όπως υποστήριξε αργότερα ο σύντροφός του Γουίλιαμ Πάτερσον, αφιέρωσε το ταλέντο του και τη δράση του στην προοπτική δημιουργίας μιας σοσιαλιστικής κοινοπολιτείας, όχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο.[14]
Δύο χρόνια αργότερα και ενώ ο Ρόμπσον συνέχισε να μεσουρανεί στο θέατρο και στον κινηματογράφο, αποφάσισε να στείλει τον γιο του σε σοβιετικό σχολείο, προκειμένου να μην αντιμετωπίσει ρατσιστικές συμπεριφορές.[15]
Επισκεπτόμενος τη Σοβιετική Ενωση, τραγούδησε σε εργοστάσια της Μόσχας, ενώ πηγαίνοντας στον Καύκασο και στη Σοβιετική Ασία υπογράμμισε ότι οι άλλοτε καταπιεσμένες εθνότητες της Τσαρικής Αυτοκρατορίας, στο νέο πλαίσιο της σοβιετικής εξουσίας έχτισαν τα δικά τους πανεπιστήμια, όπου διδάσκονταν τη γλώσσα τους και τα δικά τους θέατρα όπου έπαιζαν τα έργα τους, ενώ διοικούσαν τα εργοστάσιά τους και οι αρχαίες τους εκτάσεις καλλιεργούνταν από τα πιο σύγχρονα μηχανήματα που τους παρείχε η σοσιαλιστική εξουσία.[16]
Μετά την έναρξη του ισπανικού εμφυλίου (1936), πήρε μέρος σε πρωτοβουλίες στήριξης της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης. Τον Δεκέμβρη του 1937 μίλησε και τραγούδησε σε συγκέντρωση αλληλεγγύης στο Αλμπερτ Χολ του Λονδίνου και έναν μήνα αργότερα μαζί με την γυναίκα του πήγε στην Μπαρτσελόνα, όπου έδωσε συναυλία.[17]
Στην Ισπανία επισκέφτηκε τους μαχητές της Διεθνής Ταξιαρχίας «Αβραάμ Λίνκολν», που συγκροτήθηκε από κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές από τις ΗΠΑ. Γυρνώντας στο Λονδίνο, συνάντησε τον Νεχρού[18] και έκανε δηλώσεις εναντίον της βρετανικής αποικιοκρατίας και υπέρ της ανεξαρτησίας της Ινδίας.[19]
Την επόμενη περίοδο, ο Ρόμπσον συμμετείχε ή στήριξε πολλές οργανώσεις όπως η «Επιτροπή για τη Βοήθεια της Ισπανίας», το «Ταμείο Εθνικής Μνήμης» (που ενίσχυε οικονομικά τους Βρετανούς μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών), το «Εθνικό Κίνημα Ανέργων», η «Ομοσπονδία Εγχρωμων Καλλιτεχνών Κινηματογράφου», καθώς και εργατικά συνδικάτα. Στο σύνολό τους ήταν οργανώσεις που συγκροτήθηκαν από κομμουνιστές ή που χαρακτηρίζονταν από την ισχυρή τους παρουσία.
Αυτό το γεγονός, όπως και οι δηλώσεις του Ρόμπσον υπέρ της Σοβιετικής Ενωσης, οδήγησαν διανοούμενους του Χάρλεμ και άλλα διαπρεπή μέλη της μαύρης κοινότητας, μεταξύ των οποίων είχε αρχίσει να διαμορφώνεται μια αστική αντικομμουνιστική τάση, στις πρώτες φανερές επιθέσεις, αλλά κυρίως σε υπόγειες πιέσεις προς τον Ρόμπσον να αποστασιοποιηθεί από τους κομμουνιστές.
Ωστόσο, ο Ρόμπσον δεν πτοήθηκε, κάλεσε τους νέγρους εργάτες να στηρίξουν τον αγώνα των Δημοκρατικών στην Ισπανία[20] και τον Δεκέμβρη του 1938, στο συνέδριο της Ουαλικής Εθνικής Μνήμης δήλωσε για τους Ουαλούς μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών:
«Είμαι εδώ γιατί ξέρω ότι αυτοί οι σύντροφοι δεν μάχονται μόνο για την Ισπανία, αλλά για μένα και για ολόκληρο τον κόσμο. Νιώθω ότι είναι καθήκον μου να είμαι εδώ».[21]
Οι επιθέσεις των διαπρεπών Αφροαμερικανών εναντίον του Ρόμπσον οξύνθηκαν όταν δεν καταδίκασε το γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο μη επίθεσης Ρίμπεντροπ – Μολότοφ.[22]
Η ουσία των επιθέσεων δεν αφορούσε τη δήθεν προδοσία του αντιφασιστικού αγώνα, αλλά το γεγονός ότι τα επιφανή μέλη της μαύρης κοινότητας ήθελαν να αποσυνδέσουν τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των μαύρων από τον αγώνα όλων των εργατών για την ανατροπή της καπιταλιστικής εξουσίας, ιδιαίτερα τις παραμονές του ιμπεριαλιστικού Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Συνεχίζεται με το Β’ Μέρος
Σημειώσεις:
[1]. Αναφορικά με τις διακρίσεις του στο αμερικανικό ποδόσφαιρο και πιο εκτεταμένες αναφορές δες την επίσημη σελίδα του Εθνικού Ιδρύματος Ποδοσφαίρου των ΗΠΑ.
[2]. Paul Robeson Jr., The Undiscovered Paul Robeson, An Artist’s Journey 1898-1939, John Willey and Sons, New York, 2001, p. 35.
[3]. Paul Robeson Jr., The Undiscovered Paul Robeson, An Artist’s Journey 1898-1939, John Willey and Sons, New York, 2001, p 44.
[4]. Grant Olwage, Paul Robeson’ s Voices, Oxford University Press, Oxford, 2024, p. 23.
[5]. Catherine Hindson – Claire Cochrane – Lynette Godard – Trish Reid (eds.), The Routledge Companion to Twentieth Centiry British Theater and Performance, Vol. I, Routledge Editions, London & New York, 2024, Kimberly Fain, Black Hollywood, Bloomsbury Editions, California, 2015, p. 37 και Paul Robeson Jr. «The Voice of a Race», The New Crisis, May-June 2001, pp. 37-38.
[6]. Charles Musser, Paul Robeson and the end of his «Movie Career» στο Mia Mask (ed.), Contemporary Black American Cinema: Race, Gender and Sexuality at the movies, Routledge Editions, New York & London, 2012, p. 14.
[7]. Jordan Brower, Classical Hollywood, American Modernism, Cambridge University Press, Cambridge & New York, 2024, pp. 15-17.
[8]. Kimberly Fain, Black Hollywood, Bloomsbury Editions, California, 2015, p. 38.
[9]. Sheilla Tully Bole – Andrew Buni, Paul Robeson: The Years of Promise and Achievement, University of Massachusetts Press, Massachusetts 2005, pp. 284-285.
[10]. Marie Seton, Paul Robeson, Dennis Dobson Editions, London, 1958, p. 47.
[11]. Από τις εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» κυκλοφορεί το βιβλίο του Ντατ «Φασισμός και κοινωνική επανάσταση».
[12]. Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, σελ. 16.
[13]. «I am at home», Daily Worker, January 15 1935, όπως παρατίθεται στο Marxists.org.
[14]. Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, σελ. 14.
[15]. Paul Robeson Jr., The Undiscovered Paul Robeson, An Artist’s Journey 1898-1939, John Willey and Sons, New York, 2001, pp. 280-281.
[16]. Marie Seton, Paul Robeson, Dennis Dobson Editions, London, 1958, p. 109.
[17]. Marie Seton, Paul Robeson, Dennis Dobson Editions, London, 1958, pp. 112-113.
[18]. Ο Νεχρού ήταν αστός Ινδός πολιτικός και ηγέτης του αντιαποικιακού κινήματος της Ινδίας.
[19]. The Manchester Guardian, June 28, 1938.
[20]. Philip S. Foner (ed.), Paul Robeson Speaks, Carol Publishing Group, New York, 1978, p. 118.
[21]. Martin Bauml Duberman, Paul Robeson, Ballantine Books, New York, 1989, pp. 226-228.
[22]. Paul Robeson Jr.,The Undiscovered Paul Robeson, An Artist’s Journey 1898-1939, John Willey and Sons, New York, 2001, p. 330.
Κώστας Σκολαρίκος,
μέλος της ΚΕ και υπεύθυνος του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ
Πηγή: Ριζοσπάστης