50 χρόνια από τον θάνατο του «Μαύρου Στάλιν» (Μέρος Β’)
Η ζωή και η δράση του κομμουνιστή Πολ Ρόμπσον
Συνέχεια από το Α’ Μέρος
Τα χρόνια του πολέμου
Οι προηγούμενες επιθέσεις δεν «εμπόδισαν» τους επιτελείς των SS να εντάξουν το 1940 τον Ρόμπσον στη λίστα των 2.694 αντιναζιστών που θα συνελάμβαναν, αν κατακτούσαν τη Μ. Βρετανία.[1]
Μετά την επιστροφή του στις ΗΠΑ, το 1942, ηχογράφησε τον δίσκο «Τραγούδια των Ελεύθερων Ανθρώπων», στο εξώφυλλο του οποίου απεικονιζόταν το χέρι ενός απελευθερωμένου δεσμώτη να καρφώνει με στιλέτο ένα φίδι, στη ράχη του οποίου ήταν ζωγραφισμένη η ναζιστική σημασία.
Ανάμεσα στα τραγούδια συμπεριλαμβάνονταν το «Το τραγούδι των πεδιάδων» του Κόκκινου Στρατού, το ισπανικό «Τέσσερις επαναστάτες στρατηγοί» και το γερμανικό αντιφασιστικό τραγούδι «Στρατιώτες της Τύρφης».[2]
Η συνολική του δράση και πρωτοβουλίες σαν την προηγούμενη εξηγούν γιατί ο Ρόμπσον παρέμεινε στη διάρκεια του πολέμου στο στόχαστρο και των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών.
Ενδεικτικά, από τον ατομικό φάκελο του Ρόμπσον έχει δημοσιευτεί ένα υπόμνημα του γραφείου Νέας Υόρκης του FBI προς τον Χούβερ με ημερομηνία 8 Δεκέμβρη 1942, που αφορούσε το κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ «Πατρίδα» (Native Land) με αφηγητή τον Ρόμπσον, όπου καταγράφονταν οι αγώνες των εργατών ενάντια στα αμερικανικά μονοπώλια και τους μηχανισμούς τους στη διάρκεια της δεκαετίας του 1930:
«Η Πατρίδα είναι προφανώς ένα κομμουνιστικό πρότζεκτ. Είναι παραγωγής Frontier Films, που είναι ένα κομμουνιστικό όργανο: Είναι σκηνοθετημένο από τους Πωλ Στραντ (κομμουνιστής)[3] και Λίο Χούργουιτς,[4] ο οποίος έχει πολλές κομμουνιστικές επαφές. Τα σχόλια είναι γραμμένα από τον Ντέιβιντ Γουλφ, εκφωνούνται από τον Πολ Ρόμπσον, έναν ομολογημένο κομμουνιστή και η μουσική υπογράφεται από τον Μαρκ Μπλιτζστάιν,[5] έναν κομμουνιστή τραγουδοποιό. […] περιέχει σκηνές που απεικονίζουν παραβιάσεις των πολιτικών ελευθεριών στις ΗΠΑ».[6]
Υπό τον κλοιό των μυστικών υπηρεσιών, ο Ρόμπσον συνέχισε την πολιτική και καλλιτεχνική του δραστηριότητα. Το 1943 έγινε ο πρώτος μαύρος ηθοποιός που πρωταγωνίστησε στον «Οθέλλο» στο Μπρόντγουεϊ συνοδευόμενος από λευκούς ηθοποιούς.
Οι 296 εμφανίσεις του κατέχουν μέχρι σήμερα το ρεκόρ συνεχόμενων παραστάσεων του Σαίξπηρ στο Μπρόντγουεϊ.[7]
Την ίδια χρονιά το περιοδικό «ΤΙΜΕ» τον χαρακτήρισε ως τον «πιθανότατα πιο διάσημο εν ζωή νέγρο».[8]
Ο Ρόμπσον παρακολουθούσε από κοντά και την πορεία της σινο-ιαπωνικής σύγκρουσης, ενώ είχε ηχογραφήσει από το 1941 τον δίσκο «Ξεσηκωθείτε: Τα τραγούδια της Νέας Κίνας».
Αν και ο δίσκος αφιερωνόταν στην αντίσταση του αστικού κινεζικού στρατού στην ιαπωνική επίθεση, έμελλε να συνδεθεί με την αντικατοχική και επαναστατική δράση των Κινέζων Κομμουνιστών, ενώ το ομώνυμο τραγούδι αποτέλεσε μετέπειτα τον εθνικό ύμνο της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας (1949). Το 1944 ο Ρόμπσον καταδίκασε τον τριετή αποκλεισμό των κομμουνιστών ανταρτών από τη διεθνή βοήθεια.[9]
Ο πόλεμος τελειώνει, ο κλοιός σφίγγει
Το τέλος του πολέμου αύξησε τα μέτρα των κατασταλτικών μηχανισμών εναντίον του. Αν τα αντιφασιστικά κηρύγματα του Ρόμπσον γίνονταν ανεκτά στο πλαίσιο του πολέμου ως «αναγκαίο κακό» – απαραίτητο για την κινητοποίηση των μαύρων στρατιωτών, η συνέχιση προάσπισης της Σοβιετικής Ενωσης και του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος θεωρούταν επικίνδυνη και έπρεπε να κατασταλεί.
Πόσο μάλλον, αφού ο Ρόμπσον επιθυμούσε να δώσει ανάλογη κατεύθυνση στο κίνημα των μαύρων, θεωρώντας απαραίτητο ο αγώνας ενάντια στον φυλετικό διαχωρισμό να «δεθεί» με τη συνδικαλιστική τους οργάνωση.
Αυτό επιχείρησε αρχικά σε συνεργασία με τον μαύρο κομμουνιστή συνδικαλιστή Ρέβελ Κέιτον, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας αναβίωσης του Νέγρικου Εθνικού Κογκρέσου (οργάνωση που συνίδρυσε το ΚΚ ΗΠΑ το 1936) και στη συνέχεια με τον επίσης κομμουνιστή Πάτερσον στο πλαίσιο του «Κογκρέσου για τα Πολιτικά Δικαιώματα» (1946).[10]
Λίγες μέρες μετά την ομιλία του Τσόρτσιλ στο Φούλτον (Μιζούρι – 1946), που καθιερώθηκε ως άτυπη κήρυξη του «Ψυχρού Πολέμου», ο Ρόμπσον επισκέφτηκε το Ντιτρόιτ, προπύργιο τότε της νέγρικης και εργατικής μαχητικότητας, προκειμένου να μιλήσει σε εκδήλωση του Κογκρέσου για τα Πολιτικά Δικαιώματα.
Στη συνέχεια κατευθύνθηκε για τον ίδιο σκοπό στο Μιζούρι, όπου ενεπλάκη σε τροχαίο ατύχημα, που παραλίγο να του στοιχίσει τη ζωή. Οι μετέπειτα έρευνες απέδειξαν ότι από το λάστιχο του αυτοκινήτου του είχαν αφαιρεθεί τρία μπουλόνια, ώστε να παρεκκλίνει. Δεν ήταν η πρώτη και δεν θα ήταν η τελευταία απόπειρα δολοφονίας του.
Η γυναίκα του έλεγε:
«…κάθε νύχτα πριν πάω στο κρεβάτι… βάζω ένα κυνηγετικό μαχαίρι με μεγάλη λεπίδα κάτω από το μαξιλάρι μου, μαζί με έναν φορητό συναγερμό. Η αστυνομία απέρριψε το αίτημά μου για άδεια οπλοφορίας. Αλλά είμαι τρομοκρατημένη…».[11]
Ωστόσο, η δράση του Ρόμπσον δεν επηρεάστηκε, αφού θεωρούσε ότι οι κίνδυνοι που αντιμετώπιζε δεν ήταν περισσότεροι από αυτούς των υπόλοιπων μαύρων στις ΗΠΑ.
Από το τέλος του πολέμου έως και τον Σεπτέμβρη του 1946, 56 Αφροαμερικανοί δολοφονήθηκαν σε ρατσιστικά εγκλήματα και πολλοί περισσότεροι λιντσαρίστηκαν, ειδικά στον αμερικανικό Νότο. Πολλοί από αυτούς είχαν μόλις επιστρέψει από τα πολεμικά πεδία.
Ο Ρόμπσον πρωτοστάτησε στην Αμερικανική Σταυροφορία Ενάντια στο Λιντσάρισμα και σε έναν οργισμένο λόγο του στις 12 Σεπτέμβρη ανέφερε:
«Αυτό το φουσκωμένο κύμα των φονικών λιντσαρισμάτων και των επιθέσεων του όχλου αντιπροσωπεύει το απώτατο όριο της κτηνώδους βαρβαρότητας που είναι έτοιμοι να φτάσουν οι εχθροί της δημοκρατίας, είτε είναι οι Γερμανοί Ναζί είτε οι Αμερικανοί – μέλη της Κου Κλουξ Κλαν για να επιβάλουν τη θέλησή τους. Θα χαρίσουμε την Αμερική μας στους διάφορους Ιστλαντ, Ράνκιν και Μπίλμπο;[12] Αν όχι, τότε σταματήστε τους λιντσαριστές!
Τι λέτε για αυτό Πρόεδρε Τρούμαν; Γιατί αποτύχατε να μιλήσετε ανοιχτά ενάντια σε αυτό το κακό; Πότε η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση θα πάρει αποτελεσματικά μέτρα για να υπερασπιστεί τα συνταγματικά μας δικαιώματα; […] Οι ηγέτες αυτής της χώρας μπορούν να καλούν τον Στρατό και το Ναυτικό για να σταματήσουν τους σιδηροδρομικούς και τους λιμενεργάτες,[13] γιατί δεν μπορούν να σταματήσουν τους λιντσαριστές;».[14]
Όμως, ο Ρόμπσον δεν έμεινε εκεί, αλλά ηγήθηκε μιας αντιπροσωπείας που συνάντησε τον Πρόεδρο Τρούμαν απαιτώντας την ψήφιση αντίστοιχης νομοθεσίας. Μετά από μια έντονη μεταξύ τους στιχομυθία, ο Τρούμαν υποστήριξε ότι δεν μπορούσε να εκπληρώσει άμεσα ένα τέτοιο αίτημα.[15]
Η αντιδικία με τον Τρούμαν έδωσε το έναυσμα της κλιμάκωσης των επιθέσεων εναντίον του. Τον Οκτώβρη του 1946 κλήθηκε για πρώτη φορά από την Επιτροπή Αντιαμερικανικών Υποθέσεων στην Καλιφόρνια, με βασικό ερώτημα αν είναι κομμουνιστής.
Ο Ρόμπσον απάντησε:
«Αν ήθελα να ενταχθώ σε ένα κόμμα θα μπορούσα πιθανότερα να ενταχθώ στο Κομμουνιστικό Κόμμα απ’ ό,τι στο Δημοκρατικό ή στο Ρεπουμπλικανικό. […] Δεν έχω κανένα λόγο να βγάλω το συμπέρασμα ότι ο κομμουνισμός είναι κάτι το κακό ή κάτι για το οποίο κάποιος θα πρέπει να τρέξει στη γωνία όταν θα το ακούσει, όπως άκουσα εδώ σήμερα το πρωί, γιατί σήμερα οι κομμουνιστές βρίσκονται στη διοίκηση ή εκλέγονται για τις θυσίες τους στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου».[16]
Ακολουθώντας τη συνολική τακτική της περιόδου, ο Ρόμπσον δεν αποδέχθηκε τυπικά την ένταξή του στο Κομμουνιστικό Κόμμα, αλλά παράλληλα έκανε σαφή τη στήριξή του. Αυτό θα επαναλαμβανόταν και στις επόμενες ανακρίσεις. Ωστόσο, ήδη ο αμερικανικός Τύπος τον αποκαλούσε υποτιμητικά «Μαύρο Στάλιν».
Από σύγκρουση σε σύγκρουση
Ο Ρόμπσον άσκησε σφοδρή κριτική στο Δόγμα Τρούμαν (Μάρτης 1947) για την «αντιμετώπιση της κομμουνιστικής απειλής» στην Ελλάδα και την Τουρκία και στο σχέδιο Μάρσαλ, αφού εκτιμούσε ότι θεμελίωναν μια εξωτερική πολιτική που θα επιχειρούσε να εξαπατήσει τον αμερικανικό λαό και να περικυκλώσει τη Σοβιετική Ένωση.[17]
Στις προεδρικές εκλογές του 1948, το ΚΚ ΗΠΑ στήριξε τον πρώην αντιπρόεδρο του Ρούσβελτ Χένρι Γουάλας (προερχόμενος από το Δημοκρατικό Κόμμα), που κριτίκαρε την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ και τον «Ψυχρό Πόλεμο» εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης και των άλλων χωρών της σοσιαλιστικής οικοδόμησης.
Ο Ρόμπσον περιόδευσε σε πολλές πολιτείες του Νότου – και όχι μόνο – προκειμένου να στηρίξει την υποψηφιότητα του Γουάλας, αντιμετωπίζοντας απειλές και κινδύνους για τη ζωή του.[18]
Μάλιστα, εν μέσω προεκλογικής εκστρατείας, κλήθηκε και σε απολογία από την Επιτροπή Δικαιοσύνης της Γερουσίας. Στο κομβικό ερώτημα αν είναι κομμουνιστής απάντησε:
— «Μερικοί από τους πιο λαμπρούς και διακεκριμένους Αμερικανούς πρόκειται να πάνε στη φυλακή επειδή δεν έδωσαν απάντηση σε αυτό το ερώτημα, και θα τους ακολουθήσω, αν χρειαστεί.[19]
— Κύριε Ρόμπσον, γνωρίζατε ότι η μεγαλύτερη τοπική οργάνωση του Κομμουνιστικού Κόμματος στο Γουίνστον – Σάλεμ στη Βόρεια Καρολίνα ονομάζεται Πολ Ρόμπσον;
— Όχι, δεν το ήξερα! Αλλά είμαι πολύ περήφανος που το ακούω. Σας ευχαριστώ!».[20]
Σημαντικότερο και από την παλικαρίσια στάση του ήταν το γεγονός ότι οι πιέσεις του καπιταλιστικού κράτους και οι ρητές και άρρητες απειλές εναντίον του δεν οδήγησαν στην πολιτική του αποστράτευση. Τον Απρίλη του 1949, είπε στο Διεθνές Συνέδριο Ειρήνης στο Παρίσι:
«Εμείς οι αποικιοκρατούμενοι λαοί έχουμε συνεισφέρει στο χτίσιμο των Ηνωμένων Πολιτειών και είμαστε αποφασισμένοι να μοιραστούμε τον πλούτο τους. Καταγγέλλουμε την πολιτική της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών που είναι παρόμοια με αυτήν του Χίτλερ και του Γκέμπελς. Θέλουμε ειρήνη και ελευθερία και θα παλέψουμε για αυτό μαζί με τη Σοβιετική Ένωση, τις Δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης, την Κίνα και την Ινδονησία. […]
Είναι αδιανόητο ότι οι Αμερικανοί Νέγροι θα μπορούσαν να πολεμήσουν στο πλευρό αυτών που μας καταπιέζουν για γενιές, εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία σε μια γενιά ανύψωσε το λαό μας στο ύψιστο σημείο ανθρώπινης αξιοπρέπειας».[21]
Αφού επισκέφτηκε τη Σοβιετική Ένωση, επέστρεψε στις ΗΠΑ για να τραγουδήσει σε σειρά συναυλιών που διοργάνωνε το Κογκρέσο για τα Πολιτικά Δικαιώματα (ΚΠΔ).
Στις 27 Αυγούστου 1949, τραγουδούσε στο Πίκσκιλ σε ένα κοινό περίπου 15.000 θεατών. Τότε περίπου 10.000 τραμπούκοι, μεταξύ των οποίων και παραστρατιωτικές οργανώσεις βετεράνων επιτέθηκαν. Οι 1.200 παραβρισκόμενοι αστυνομικοί περισσότερο βοήθησαν παρά εμπόδισαν τους επιτιθέμενους, ενώ ελικόπτερο της αστυνομίας επιχείρησε να σκεπάσει τη φωνή του Ρόμπσον.
Ο Ρόμπσον και οι διοργανωτές επέστρεψαν λίγες μέρες αργότερα για να δείξουν ότι δεν φοβούνται. Όμως, αυτήν τη φορά, οι κρατικοί και παρακρατικοί μηχανισμοί ήταν περισσότερο προκλητικοί και επιθετικοί.
Η αστυνομία έσπασε το παρμπρίζ του αυτοκινήτου του, ενώ οι συγκεντρωμένοι διαδηλωτές κρατούσαν πλακάτ που έγραφαν «Λιντσάρετε τον Ρόμπσον» κ.ά. Ο Πάτερσον υποστήριξε ότι η δολοφονία του Ρόμπσον αποτελούσε κομμάτι του κρατικού σχεδιασμού και αποφεύχθηκε τυχαία.[22]
Οι διεθνείς αντιδράσεις ήταν μεγάλες. Όταν έγιναν γνωστά τα γεγονότα, η Σοβιετική Ένωση τοποθέτησε ένα άγαλμά του σε βουνό της Κιργιζίας,[23] ενώ ο Τούρκος κομμουνιστής ποιητής Ναζίμ Χικμέτ αφιέρωσε στον Ρόμπσον το ποίημα «Δεν μας αφήνουν να τραγουδήσουμε».[24]
Ο Ρόμπσον όχι μόνο συνέχισε την περιοδεία του, αλλά σύντομα προσήλθε ως μάρτυρας υπεράσπισης στη δίκη των ηγετών του ΚΚ ΗΠΑ, όπου δήλωσε στους δημοσιογράφους:
«Ήρθα γιατί υπάρχει μια υστερία σε αυτή τη χώρα, κομμάτι της οποίας είναι και η σημερινή δίκη και ήρθα για να εκφράσω την αίσθησή μου ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα έχει κάνει μια μεγαλοπρεπή δουλειά για λογαριασμό του νέγρικου λαού και της εργατικής τάξης, για λογαριασμό της ειρήνης».[25]
Στις 28 Ιούνη 1950, λίγες μέρες μετά την ανάμειξη των ΗΠΑ στον πόλεμο της Κορέας, ο Ρόμπσον μίλησε σε 18.000 διαδηλωτές σε εκδήλωση του ΚΠΔ στη Μάντισον Σκουέαρ, καταδικάζοντας την αμερικανική επέμβαση και τις πυρηνικές απειλές εναντίον της ΛΔ της Κίνας και των άλλων λαών της Νοτιοανατολικής Ασίας.[26]
Λίγες μέρες αργότερα διοργάνωσε νέα διαδήλωση με σύνθημα «Κάτω τα χέρια από την Κορέα» στο Χάρλεμ.[27]
Επειτα από τα προηγούμενα, το καλοκαίρι του 1950, του αφαιρέθηκε το διαβατήριο.
Εφόσον ο Ρόμπσον δεν είχε δειλιάσει μπροστά στην απειλή φυλάκισης, τις απόπειρες λιντσαρίσματος και δολοφονίας, έπρεπε να σταματήσει να αποτελεί διεθνές σύμβολο που αντιστρατευόταν τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό στην κορύφωση του «Ψυχρού Πολέμου».
Οι κρατικές αρχές ήξεραν ότι μια ενδεχόμενη φυλάκισή του θα επέφερε διεθνή αρνητικό αντίκτυπο, ενώ ο Ρόμπσον θα τη μετέτρεπε σε βήμα ακόμα οξύτερης κριτικής. Προτίμησαν τον εγκλωβισμό του στις ΗΠΑ και την ένταξή του στη μαύρη λίστα των καλλιτεχνών. Θεωρούσαν ότι έτσι, εν μέσω επέλασης της αντικομμουνιστικής υστερίας και της κρατικής τρομοκρατίας, θα μείωναν την απήχησή του και θα δυσκόλευαν τον βιοπορισμό του.
Ολοκληρώνεται με το Γ’ Μέρος
Σημειώσεις:
[1]. M. J. Trow, Hagley Wood Murder, Pen & Sword Books, Yorkshire & Philadelpfia, 2023, p. 95.
[2]. Arnold H. Lubasch, Robeson. An American Ballad, Scarecrow Press, Maryland & Plymouth, 2012, p. 114.
[3]. Ο Πωλ Στραντ (Paul Strand) ήταν διάσημος φωτογράφος και σκηνοθέτης, γνωστός για την πολιτική του δράση από τα χρόνια του Μεσοπολέμου. Τον Γενάρη του 1949 συνυπέγραψε δήλωση ενάντια στις διώξεις των ηγετών του ΚΚ ΗΠΑ και λίγο αργότερα έφυγε για την Τσεχοσλοβακία, προκειμένου να παρουσιάσει την «Πατρίδα». Δεν ξαναγύρισε ποτέ στις ΗΠΑ και έζησε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του στη Γαλλία.
[4]. Ο Λίο Χούργουιτς (Leo Hurwitz) ήταν επίσης διάσημος φωτογράφος και σκηνοθέτης. Την περίοδο των διώξεων Μακάρθι μπήκε στη μαύρη λίστα και συνέχισε να δουλεύει στον ανεξάρτητο αμερικανικό κινηματογράφο.
[5]. O Μαρκ Μπλιτζστάιν (Marc Blitzstein) ήταν διάσημος συνθέτης, που επίσης βρέθηκε αντιμέτωπος με τη μαύρη λίστα της αμερικανικής λογοκρισίας, παρότι εγκατέλειψε το ΚΚ ΗΠΑ το 1949.
[6]. Όπως παρατίθεται στο Fred Jerome, The Einstein File. J. Edgar Hoover’s Secret War Against the World’s Most Famous Scientist, St. Martin’s Press, New York, 2003, pp. 309-310.
[7]. Paul Robeson Jr., «Paul Robeson: Black Warrior» στο Paul Robeson. The Great Forerunner, International Publishers, New York, 1998, p.6.
[8]. Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, σελ. 11.
[9]. Lenwood G. Davis, «Paul Robeson Had to Be Silenced», The Crisis, April 1984, p. 50.
[10]. Martin Bauml Duberman, Paul Robeson, Ballantine Books, New York, 1989, pp. 309-311.
[11]. Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, σελ. 146.
[12]. Αναφέρεται σε ρατσιστές αξιωματούχους και πολιτικούς.
[13]. Αναφέρεται σε καταστολή εργατικών απεργιών.
[14]. Όπως παρατίθεται στο Martin Bauml Duberman, Paul Robeson, Ballantine Books, New York, 1989, pp. 305-306.
[15]. Jerry Holt, «A Dream Betrayed: Paul Robeson and the British Film Industry» στο Joseph Dorinson – William Penack (eds.), Paul Robeson. Essays on his Life and Legacy, McFarland & Company Publishers, North Carolina & London, 1998, p. 146.
[16]. Philip S. Foner (ed.), Paul Robeson Speaks, Carol Publishing Group, New York, 1978, p. 180.
[17]. Martin Bauml Duberman, Paul Robeson, Ballantine Books, New York, 1989, pp. 321.
[18]. Martin Bauml Duberman, Paul Robeson, Ballantine Books, New York, 1989, pp. 324-325.
[19]. Το ηχογραφημένο απόσπασμα βρίσκεται εδώ.
[20]. Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, σελ. 155-156.
[21]. Marie Seton, Paul Robeson, Dennis Dobson Editions, London, 1958, p. 196.
[22]. Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, σελ. 168-169.
[23]. Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, ό.π., σελ. 169.
[24]. «Ριζοσπάστης», 26 Μάη 1976.
[25]. Philip S. Foner (ed.), Paul Robeson Speaks, Carol Publishing Group, New York, 1978, p. 231.
[26]. Philip S. Foner (ed.), Paul Robeson Speaks, Carol Publishing Group, New York, 1978, pp252-253.
[27]. The New York Times, July 4 1950.
Κώστας Σκολαρίκος,
μέλος της ΚΕ και υπεύθυνος του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ
Πηγή: Ριζοσπάστης